Cezerî: Orta Çağ'ın Dahisi, Robotların Unutulmuş Atası

Tam adı Ebû'l-İz İsmâil ibn er-Rezzâz el-Cezerî olan bu isim, 12. ve 13. yüzyılın başında Artukoğulları hanedanına hizmet etti. Bugünkü Türkiye'nin güneydoğusunda, Diyarbakır ve Mardin çevresinde yaşadı. Ömrünün büyük bölümünü sarayın baş mühendisi olarak geçirdi; elinden çıkan şeyler ise yalnızca işlevsel değil, nefes kesecek ölçüde zarif ve düşünülmüştü.

Cezerî'yi çağının ötesine taşıyan eseri, 1206 yılında kaleme aldığı "El-Câmî Beyne'l-İlm Ve'l-Amel En-Nâfi' Fî Sınâati'l-Hiyel" adlı kitabıdır. Türkçeye kabaca "Mekanik Sanatlar Üzerine, Teorinin ve Pratiğin Özeti" diye çevrilebilecek bu kitap, elli civarında aygıtı hem çizimle hem de adım adım yapım talimatlarıyla anlatır. Konu başlıkları arasında su saatleri, kan alma aletleri, otomatik el yıkama düzenekleri ve müzik çalan robotlar yer alır. Kitap yalnızca bir icat kataloğu değil; mühendislik düşüncesini yazıya döken, belki de tarihin ilk sistematik makine mühendisliği kitabıdır.

Cezerî'nin en dikkat çekici buluşlarından biri, hareketleri önceden belirlenmiş bir sıraya göre gerçekleştiren otomatlardır. Bir havuzda yüzen ve belirli aralıklarla farklı çalgılar çalan robot müzisyenler bunların en tanınmışıdır. Bu aygıtlarda kullandığı kamışlı silindir sistemi, günümüzdeki programlanabilir makinelerin atasayılır; silindir üzerindeki çıkıntıların sırası değiştirilerek aygıtın davranışı da değiştiriliyordu. Bilgisayar bilimciler bu mekanizmayı, yazılım kavramının mekanik öncülü olarak değerlendirir.

Cezerî aynı zamanda krank-biyel mekanizmasını, döner hareketi doğrusal harekete dönüştürerek suyu kaldırmak için kullanan ilk mühendislerden biridir. Bu ilke bugün otomobil motorlarından dikiş makinelerine kadar sayısız aygıtta hâlâ çalışmaktadır. Tek bir buluş üzerinde yıllar harcaması, her ayrıntıyı kayıt altına alması ve çizimlerini titizlikle yapması onu yalnızca bir mucit değil, gerçek anlamda bir bilim insanı yapar.

Batı akademik çevrelerinde Cezerî'ye ilgi, 20. yüzyılın ortasından itibaren yeniden canlandı. Kitabının farklı kütüphanelerde korunan el yazması kopyaları incelendikçe, Sanayi Devrimi'ne zemin hazırlayan birçok mekanik fikrin çok daha önce ve çok daha uzakta doğduğu anlaşıldı. Bu, tarihin kendine özgü, sakin bir adaleti sayılabilir.