Taşa Kazınan Sesler: Türkçe Bin Üç Yüz Yıldır Konuşuyor

Moğolistan'ın ıssız bozkırında, Orhun Nehri kıyısında dikili duran taşlar sekizinci yüzyıldan kalma. Üzerlerindeki yazılar bugün bir Türk okuyucusuna tamamen yabancı gelmez; bazı kelimeler, bazı sesler tanıdık gelir. Bu tanışıklık tesadüf değil — bin üç yüz yılı aşkın bir sürekliliğin işareti.

Orhun Yazıtları, Türkçenin elimizde kalan en eski yazılı belgeleri arasındadır. Bilge Kağan ve kardeşi Kül Tigin adına yaptırılan bu kitabeler yalnızca bir anıt değil, aynı zamanda bir devlet dili belgesidir. Cümleler kısa ve nettir; zafer anlatılır, yas tutulur, gelecek nesle öğüt verilir. O öğütlerin bir bölümü bugünkü Türkçeyle şaşırtıcı biçimde örtüşür.

Yüzyıllar içinde Türkçe farklı coğrafyalara yayıldı. Orta Asya'dan Anadolu'ya, Balkanlara, Kafkasya'ya uzanan bu yolculukta dil hem verdi hem aldı. Arapçadan inanç ve bilim sözcükleri, Farsçadan şiir ve saray dili geldi; Türkçe bunları özümsedi, zaman zaman dönüştürdü. Osmanlı döneminde yazı dili ile konuşma dili arasındaki mesafe açıldı. Yüksek Osmanlıca saray ve medresede yaşarken halk başka türlü konuşmayı sürdürdü.

Yirminci yüzyılda bu mesafe bilinçli bir atılımla kısaltılmaya çalışıldı. Alfabe değişti, sözlük tarandı, yabancı kökenli pek çok kelime yerini Türkçe türevlere bıraktı. Bu süreç tartışmalıydı ve hâlâ tartışılır; ancak sonuç ortadadır: Türkçe bugün yüz milyondan fazla kişi tarafından konuşulan, dünyada en yaygın dillerden biridir. Üstelik Azerbaycanca, Özbekçe, Kazakçadan Uygurca ve Türkmenceye uzanan geniş bir dil ailesinin parçasıdır. Bu dilleri konuşanlar birbirini farklı düzeylerde anlayabilir; sanki aynı nehrin ayrı kollarında yüzüyorlardır.

Orhun taşlarının başında durup o satırları okumaya çalışmak tuhaf bir his uyandırır. Ses benzer, anlam zaman zaman el verir, ama tam kavranamaz. İşte bu yarım tanışıklık, bir dilin hem ne kadar dayanıklı hem de ne kadar değişken olduğunu gösterir. Dil donmaz; yaşadıkça akar, aktıkça şekil alır.