Karadeniz Neden Hiç Susmaz: Yağmurun Ardındaki Sessiz Coğrafya

Karadeniz kıyısında bir sabah uyandığınızda çatıya vuran yağmur sesi sizi şaşırtmaz. Ama neden orada bu kadar çok yağar, neden birkaç saat içeride, dağları aşınca hava birden değişir? Bu sorunun yanıtı, meteorolojiden çok coğrafyada gizlidir.

Karadeniz'in denizden gelen nemli havası, kıyı boyunca yükselen Doğu Karadeniz Dağları'na çarpınca bir seçimle karşılaşır: ya yükselecek ya da geri dönecektir. Hava yükselir; yükseldikçe soğur, soğudukça içindeki nem yoğunlaşır ve yağışa dönüşür. Bu mekanizmaya coğrafyada orografik yağış adı verilir; dağların yağmur üretme biçimidir. Rize ve Artvin gibi ilçelerin yılda iki bin milimetreyi aşan yağış değerleri, tam da bu mekanizmanın en verimli çalıştığı noktalara denk gelir.

Dağların öte yakasına geçildiğinde tablo tersine döner. Hava artık aşağı iner, inerken ısınır ve kurulaşır. Erzurum ya da Kars gibi iç Anadolu'ya yakın yerleşimler, kıyıdan yalnızca yüz ile yüz elli kilometre uzakta olmalarına karşın çok daha kurak ve sert bir iklimle yaşarlar. Dağlar hem yağmuru tutar hem de ardından nemin geçişini engeller.

Bu iklimin bitki örtüsüne yansıması dramatiktir. Kıyı şeridinde meşe, kayın, kestane ve ıhlamur iç içe geçmiş yoğun bir ormanlık alan oluşturur. Daha yukarılara çıkıldıkça ladin ve göknar ormanları başlar. Bu ormanlık doku, Avrupa'nın Atlantik kıyılarındaki ılıman yağmur ormanlarına yapısal olarak yakındır; Türkiye'nin başka hiçbir bölgesinde bu denli sürekli ve katmanlı bir yeşil örtü bulunmaz. Hatta bazı botanikçiler bölgenin belirli kesimlerini, dünyadaki nadir sığınma alanlarından biri olarak değerlendirir; buzul çağlarında birçok bitki türünün bu vadilerde hayatta kaldığı düşünülmektedir.

Karadeniz iklimi bir rastlantı değil, deniz, dağ ve rüzgârın birlikte yazdığı bir denklemin çıktısıdır. Aynı denklem, dünyanın başka yerlerinde de işler: Japonya'nın batı kıyılarında, Norveç fiyortlarında, Yeni Zelanda'nın güney adalarında. Yağmur, her zaman buluttan değil, çoğunlukla toprağın biçiminden gelir.