Her Gün Kullandığımız Deyimlerin Ardındaki Şaşırtıcı Hikâyeler
Dilimize o kadar işlemiş ki artık sorgulamıyoruz; oysa her deyimin arkasında bir dönemin, bir mesleğin ya da bir hayatın izi var.
"Lafı dolandırmak", "eli kulağında olmak", "ayağa düşmek"... Bunları günde belki onlarca kez kullanıyoruz. Ama hiç duraksayıp "Bu söz nereden geldi?" diye sormadık mı?
Alın "eli kulağında" deyimini. Çoğu zaman "yakında gerçekleşecek" anlamında kullanırız. Kökeni muhtemelen çocukluğa dayanıyor: Bir şeyi yapacak olan çocuğa "Kulağında olsun, unutma" denirmiş; eli, kulağına dokunarak söz verir ve o dokunuş bir anımsatıcı işlevi görürmüş. Zamanla el ve kulak birleşti, deyim o beden diline yaslandı.
"Ayağa düşmek" ise başka bir katmana işaret ediyor. Osmanlı döneminde toplumsal hiyerarşi çok belirgindi. Baş, onuru simgelerdi; ayak ise en alt uçtu. Değeri olan bir şeyin ya da kişinin "ayağa düşmesi", o hiyerarşinin en altına inmesi demekti. Yüzyıllar geçti, hiyerarşi biçim değiştirdi; ama deyim kaldı ve hâlâ aynı acıyı taşıyor.
"Lafı dolandırmak" da kendi dönemini anlatıyor. Osmanlı divan yazışmalarında gerçek konuya gelmeden önce uzun bir giriş yapılır, konu etrafında dolaşılırdı; bu hem bir nezaket kuralıydı hem de bir güç gösterisiydi. Sözcüğü istediği zaman söyleyebilecek olan, söylemeyerek de güçlüydü. Halk bu inceliği kendi diline taşıdı ve "dolandırmak" fiilini ona biçti.
Bir de batı dillerinden geçen deyimler var. "Kapağı atlatmak" ya da "atlamak" anlamındaki bazı deyimler, Osmanlı'nın Avrupa ile yoğun temas kurduğu dönemde limanlarda çalışan hamalların jargonundan süzülmüş olabilir. Kesin bir kaynak her zaman yoktur; dil, tarihin en düzensiz arşividir.
Deyimlerin büyüleyici yanı tam da burası: Hiçbiri bir akademisyen tarafından tasarlanmadı. Her biri bir anda, bir çarşıda, bir gemide ya da bir sofrada doğdu; kulaktan kulağa geçerek hayatta kaldı. Bir deyimi kullandığınızda, farkında olmadan o anın küçük bir parçasını taşıyorsunuz.
Hafta sonu notu Dilin en sıradan köşeleri, tarihin en canlı müzeleridir.
ilyi. Hafta Sonu