Orta Asya'nın kadim şehri Semerkant, 15. yüzyılın başında yalnızca bir ticaret merkezi değildi. Timurlu hanedanından Uluğ Bey, bu şehri dünyanın en gelişkin astronomi merkezlerinden birine dönüştürdü. Bugün adını taşıyan rasathanesi, döneminin yıldız kataloglarından çok daha hassas hesaplar üretiyordu.

Uluğ Bey 1394 yılında doğdu ve Timur'un torunu olarak büyük bir siyasi mirasın içine adım attı. Ancak asıl tutkusu gökyüzüydü. Semerkant'ta inşa ettirdiği rasathane, üç katlı ve devasa bir sextant — yani gök cisimlerinin açılarını ölçmeye yarayan hassas bir yay — içeriyordu. Bu araçla Güneş'in ve yıldızların konumlarını, dönemin teknolojisiyle ulaşılabilecek en yüksek doğrulukla kaydetti.

Derlediği yıldız kataloğunda 1.000'den fazla yıldızın konumu yer alıyordu. Sonraki yüzyıllarda Avrupalı astronomlar bu tabloları incelediğinde, Uluğ Bey'in ölçümlerinin şaşırtıcı biçimde doğru olduğunu gördüler. Yılın uzunluğunu hesaplama yöntemi ise modern astronominin kabul ettiği değere yalnızca birkaç saniye farkla yaklaşıyordu. Bunu çıplak gözle, yani teleskopsuz başarmıştı.

Uluğ Bey aynı zamanda Semerkant'ta bir medrese kurdu; matematik ve astronomi dersleri verdi, zaman zaman bizzat hoca olarak kürsüye çıktı. Bu tutum, bilginin iktidardan bağımsız bir değer taşıdığı inancının somut bir yansımasıydı. İlmin, saltanatı süsleyen bir aksesuar olmadığını; bizzat yaşanacak bir uğraş olduğunu hayatıyla gösterdi.

Bugün Semerkant'taki rasathanenin yalnızca yeraltı bölümü ayakta. Devasa sextant'ın taş yayı, toprağın altında hâlâ duruyor. Küçük bir müze, bu kalan kalıntıyı koruyarak ziyaretçilere açık tutuyor. Uluğ Bey'in adını taşıyan bir ay krateri de var; gökyüzünde ölçtüğü evren, onu sonunda kendi içine aldı.