Onuncu yüzyılın sonlarında, Basra ve Kahire arasında geçen bir ömür; ama bıraktığı miras hâlâ fizik kitaplarının ilk sayfalarında yaşıyor. Hasan İbn el-Heysem — Batı dünyasının Alhazen diye andığı isim — ışığın nasıl davrandığını, gözün nasıl gördüğünü ve bir odanın karanlık duvarına dışarının görüntüsünün neden ters düştüğünü sistematik biçimde açıklayan ilk bilim insanlarından biriydi.

O güne dek hâkim olan anlayış, Antik Yunan'dan devralınmıştı: göz, nesneye doğru bir ışın fırlatır ve bu sayede görme gerçekleşir. İbnü'l-Heysem bu fikri tersine çevirdi. Işığın nesneden yansıyıp göze geldiğini, gözün alıcı bir organ olduğunu deneyle ortaya koydu. Bu basit görünen devrim, optik biliminin yönünü kalıcı olarak değiştirdi.

En çok bilinen eseri Kitabü'l-Menazır, yani Optik Kitabı, yüzyıllar boyunca hem İslam dünyasında hem Avrupa'da temel başvuru kaynağı olarak kaldı. Bu eserde yalnızca ışığın yayılması değil; yansıma, kırılma, gölge, alacakaranlık ve kamera obskura — bir delikten geçen ışığın kapalı bir kutuya görüntü oluşturması ilkesi — de ele alındı. Fotoğraf makinesinin ve nihayetinde sinemanın fiziksel temeli olan bu ilke, İbnü'l-Heysem'in titiz gözlemlerinde filizlendi.

Onun yönteminde dikkat çekici olan yalnızca sonuçlar değil, süreçti. Varsayım kuruyor, deney tasarlıyor, ölçüyor ve bulgularını yazıya döküyordu. Bilimsel yöntemin bugün tanıdığımız hâliyle şekillenmeye başladığı bu pratik, onun çalışmalarında açıkça görülür. Bazı bilim tarihçileri bu nedenle onu modern deneysel fiziğin öncülerinden biri olarak tanımlar.

İbnü'l-Heysem'in hikâyesi, merakın coğrafya ve çağ tanımadığını hatırlatır. Bir şehir devletinin değil, sınırları geniş bir medeniyetin yetiştirdiği bu zihinden öğreneceğimiz belki de en önemli şey şudur: iyi bir soru, doğru araçlarla buluştuğunda zaman aşar.