Türkçede bir şeyin anlamsız ya da işe yaramaz olduğunu anlatmak için "devede kulak" deriz. Peki bu söz nereden gelir? Develerin kulakları bedenlerine oranla gerçekten küçüktür; Anadolu'da deve ticaretiyle geçimini sağlayan topluluklar, bu orantısızlığı gündelik dilde bir ölçü birimi gibi kullanmaya başlamıştır. Söz zamanla ticaret kervanlarından şehir pazarlarına, oradan da ev sohbetlerine sızmış; bugün artık deve görmeden de bu deyimi rahatlıkla anlarız.

Bir işi büyük bir özveriyle yapmayı anlatırken "canını dişine takmak" deriz. Bu söz, zorlu savaş ve göç dönemlerinin ağır bedeni yorgunluğunu anlatır. Dişe bir şey tutunmak, son gücü seferber etmek demekti; beden bittiğinde bile ilerlemenin mecazi karşılığı olarak dile yerleşti. Bugün bir proje tesliminde de, bir sınav döneminde de aynı kelimeler çıkar ağzımızdan.

Deyimlerin bir kısmı ise eski mesleklerin izini taşır. "Ağzından baklayı çıkarmak" tam da böyle bir örnektir. Osmanlı döneminde falcıların bir kâseye koyduğu baklaları yorumlayarak gizleri açıkladığı rivayet edilir; saklanan sır nihayet ortaya çıkınca "bakla ağızdan çıkmış" olurdu. Meslek tarihe karışmış, ama bıraktığı söz kalmıştır.

Bir de "lafı dolandırmak" vardır. Kalabalık çarşılarda, anlaşmazlıkları çözmek için devreye giren arabulucuların konuşmayı uzatarak tarafları yavaş yavaş uzlaşmaya ikna ettiği söylenir. Doğrudan söylenmesi zor bir şeyi dolaylı yoldan aktarmak, zamanla bu imgeden beslenerek dile kazındı. Arabuluculuk sanatının bir armağanı sayılabilir.

Dil, yaşayan bir bellek gibi çalışır. Kullandığımız her deyim, arkasında bir meslek, bir coğrafya, bir alışkanlık ya da bir toplumsal pratik barındırır. Bu sözleri bilinçsizce tekrarlarken aslında çok katmanlı bir tarihi taşırız. Hafta sonunda bir deyim duyduğunuzda, birkaç saniye durup "bu söz nereden gelmiş olabilir" diye sormak, dilin derinliğine açılan küçük ama keyifli bir kapıdır.