Diyarbakır'ı ilk kez görenler çoğunlukla aynı şeyi sorar: Bu taşlar neden bu kadar siyah? Yanıt, şehrin altında yatan coğrafyada gizlidir. Bölge, volkanik kökenli bazalt taşı bakımından son derece zengindir ve Diyarbakır ustaları yüzyıllar boyunca bu sert, koyu renkli malzemeyi hem sur hem de konut inşaatında kullandı. Güneş altında bile mat bir karanlık taşıyan bu taş, şehre dünyanın başka hiçbir yerinde benzeri olmayan bir görsel kimlik kazandırdır.

Şehrin surları, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer almaktadır ve yaklaşık beş buçuk kilometre uzunluğuyla dünyanın en iyi korunmuş antik surları arasında sayılır. Roma döneminden başlayarak Bizans, Artuklular ve Osmanlı dönemlerine uzanan bir yapım ve onarım tarihi taşıyan bu surlar, farklı medeniyetlerin elinden geçmiş ve her biri iz bırakmıştır. Sur üzerinde yürürken kimi yerde Latin yazıtlara, kimi yerde Arapça kitabelere rastlamak mümkündür; bu çeşitlilik, şehrin el değiştirme tarihini sessizce anlatır.

Surların içinde kalan eski şehir dokusu ise ayrı bir okuma davet eder. Dar sokaklar, yüksek avlulu taş evler ve camilerin kubbeleri birbiriyle öylesine iç içe geçmiştir ki şehri anlamak için harita değil, yavaş bir yürüyüş gerekir. Mimari dil tutarlıdır: bazalt dışarıda, kesme taş içeride, ahşap işçiliği ayrıntılarda. Evlerin avluları, Anadolu'nun pek çok yerinde görülen kapalı yaşam anlayışını değil, aksine komşuyla paylaşılan yarı kamusal bir hayatı simgeler.

Dicle Nehri'nin hemen yanı başında kurulan bu şehrin tarihi, yazının icadından öncesine uzanır. Neolitik dönemden bu yana kesintisiz iskana sahne olan Diyarbakır, Mezopotamya uygarlıklarının kuzey kapısı konumundaydı. Ticaret yolları burada kesişir, farklı diller ve inançlar burada yan yana var olurdu. Bu birikim, şehrin taşlarına işlenmiştir; surlar yalnızca savunma değil, hafıza işlevi de görür.

Bir şehri anlamanın en iyi yolu bazen onu okumaya çalışmaktan vazgeçmek ve sadece içinde durmaktır. Diyarbakır'ın bazalt surları, bu duruşu ödüllendirir.