Pamukkale'ye ilk kez yukarıdan bakan biri, orada kar olduğunu düşünebilir. Oysa o beyazlık, milyonlarca yıllık bir kimya dersinin sonucudur; ne kardan soğuk, ne taştan hareketsizdir.

Yeraltında ısınan su, kireçtaşı kayaçlarından geçerken içine kalsiyum ve bikarbonat çözer. Bu mineralli su yeryüzüne çıktığında basınç düşer, sıcaklık değişir ve suyun tuttuğu kalsiyum karbonat — yani kireç — artık çözünmüş halde kalamaz. Katılaşarak yüzeye yapışır. Buna travertenleşme denir; doğanın sabırsızlık bilmeden yürüttüğü bir birikim sürecidir. Her gün, her saat, akan suyun geçtiği her yerde ince bir tabaka daha eklenir.

Sonuç, basamak basamak dizilmiş havuzcuklardır. Bu havuzcukların kenarları kendi kendine oluşur: su taşarken mineral, tam taşma noktasında birikir ve zamanla bir set örer. İçeride biriken su ise gökyüzünü ve çevresini yansıtacak kadar berrak ve sakin kalır. Renk, içindeki mineral yoğunluğuna, su derinliğine ve ışığın açısına göre beyazdan turkuaza, oradan da açık yeşile kayar. Aynı havuz sabah ve öğleden sonra birbirinden farklı görünebilir.

Pamukkale, bu sürecin yalnızca günümüzdeki adresi değil, çok eski bir tanığıdır. Yakınındaki antik Hierapolis kenti, bu sıcak suların çevresinde kurulmuş; hamamları, şifa evleri ve su kültürü bu coğrafyanın doğasından beslenmiştir. Bugün UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan alan, hem jeolojik hem kültürel bir katmanın üst üste geldiği ender yerlerden biridir. Suya atfedilen iyileştirici güç, belki de insanların çok önceden sezdiği kimyasal gerçeğin halk dilindeki karşılığıydı.

En dikkat çekici olan şey belki şudur: travertenler canlı değildir ama durağan da değildir. Su aktığı sürece şekil değiştirirler, büyürler, kimi zaman solar, kimi zaman yeniden parlar. Bir mühendis gözüyle bakıldığında bu, kesintisiz ve otomatik bir üretim hattıdır; bir filozofun gözüyle bakıldığında ise zamanın taşa işlenmiş halidir.