Bir çarşıda dolaşırken fiyatların kimin tarafından, nasıl belirlendiğini düşünmek pek aklımıza gelmez. Oysa Osmanlı döneminde bu sorunun yazılı, denetlenebilir ve oldukça ayrıntılı bir cevabı vardı: narh sistemi.

Narh, Arapça kökenli bir kelime olup "belirlenmiş fiyat" anlamına gelir. Osmanlı yönetiminde kadılar — şer'i mahkemelerin yargı ve idari yetkilileri — başta ekmek, et, yağ ve mum olmak üzere temel ihtiyaç maddelerinin azami satış fiyatlarını periyodik olarak tespit eder, bunları "narh defteri" adı verilen kayıtlara geçirirdi. Bu defterlerin bir kopyası ilgili esnaf loncasına verilir, bir kopyası ise mahkemede muhafaza edilirdi.

Sistemi salt bürokratik bir kontrol mekanizması olarak görmek eksik kalır. Arkasında köklü bir ahlaki çerçeve yatar: İslam hukukunda ihtikâr, yani piyasayı bozacak biçimde mal stoklamak ve yapay kıtlık yaratmak, ağır biçimde kınanan bir eylemdir. Narh da bu ilkenin pratik yansımasıydı; üreticinin emek maliyetini karşılayacak, tüccarın makul kâr elde edecek, ama alıcının da sömürülmeyeceği bir denge noktası aranırdı. Kadı bu dengeyi kurarken piyasadan fiyat bilgisi toplar, lonca temsilcilerini dinler ve mevsim koşullarını gözetirdi.

Uygulama elbette kusursuz değildi. Narh defterlerine yansıyan belgeler, belirli dönemlerde esnafın fiyatları defterin üzerinde tuttuğunu, denetçilerin ise zaman zaman yetersiz kaldığını göstermektedir. Uzak vilayetlerde merkezin belirlediği fiyatların geç ulaşması ya da yerel koşullarla uyuşmaması da sık karşılaşılan bir güçlüktü. Bununla birlikte sistem, özellikle İstanbul gibi büyük kentlerde yüzyıllar boyunca işlevini korudu.

Bugün narh defterlerini inceleyen tarihçiler bu kayıtları yalnızca ekonomi tarihi açısından değil, toplumsal tarih bakımından da değerli buluyor. Hangi malların denetlendiği, hangi mesleklerin kayıt altına alındığı, fiyatların hangi dönemlerde sık güncellendiği — tüm bunlar, dönemin gündelik hayatına ve ekonomik gerginliklerine dair nadir bir pencere sunuyor. Uzun soluklu bir devletin piyasayı yönetme refleksini de, bu refleksin sınırlarını da aynı anda gözlemleyebiliyoruz.