Osmanlı çarşısında fiyat kim koyardı?

Bir çarşıya girdiniz, beğendiğiniz kumaşın fiyatını tezgâhtar değil, devlet belirlemiş. Abartı değil; Osmanlı narh sistemi tam olarak buydu. Narh, Arapça kökenli bir kelimeyle söylenirse de özü gayet yerel ve pratikti: mal ve hizmetlerin azami satış fiyatını kadılar aracılığıyla devletin saptaması.

Sistem kabaca şöyle işlerdi. Şehrin kadısı, esnaf temsilcileri ve muhtesip adı verilen çarşı denetçisiyle bir araya gelir; hammadde maliyetlerini, nakliye giderlerini ve esnafın geçimini gözetecek makul bir kâr payını hesaplar, ortaya bir narh cetveli çıkarırdı. Bu cetvel çarşıya asılır, üstünde satış yapan esnaf cezalandırılırdı. Bugünkü rekabet otoritelerinin çok ötesinde, doğrudan fiyat koyma yetkisiydi bu.

Peki neden böyle bir sisteme ihtiyaç duyuldu? Osmanlı yönetimi için pazar, sadece ticaretin değil sosyal huzurun da geçtiği bir alandan ibaretti. Ekmek, et, mum, sabun gibi temel mallarda fiyat denetimi, özellikle büyük şehirlerdeki kalabalık nüfusun geçimini güvenceye almak için zorunlu görülüyordu. İstanbul gibi devasa bir kenti beslemek başlı başına siyasi bir meseleydi; halkın sofrasındaki karışıklık, toplumsal huzursuzluğa kapı aralardı.

Ancak sistem mükemmel değildi. Uzun süreli narh uygulamalarının üreticiyi caydırdığı, malın piyasadan çekildiği ya da kalitesinin düştüğü dönemler de kayıtlara geçti. Esnaf zaman zaman narh cetvelini delmek için yaratıcı yollar buldu; denetçi muhtesibin işi de bu yüzden hiç kolay olmadı. Tarihçiler bu gerilimi bugünün gözüyle okuduğunda, fiyat kontrolü ile piyasa dengesi arasındaki kadim ikilemi görürler.

Narh sistemi 19. yüzyılda Tanzimat reformlarıyla birlikte giderek zayıfladı ve modern piyasa anlayışının yaygınlaşmasıyla fiilen kalktı. Ama bıraktığı iz düşündürücü: Yüzyıllar boyunca işleyen bu düzen, serbest fiyatın her zaman en adil fiyat olmadığı yönündeki toplumsal sezginin somutlaşmış hâliydi. Tarihin bu köşesi, ekonomi yönetiminin yalnızca rakamlardan değil, değerlerden de beslendiğini sessizce hatırlatıyor.